در ایران سالانه هزاران عمل جراحی و عمل تهاجمی انجام می شود که همه این عمل ها منجر به تماس وسایل مختلف پزشکی یا ابزار جراحی با بافت های داخلی بدن می شود. این تماس مرز باریکی میان درمان و انتقال عفونت ایجاد می کند و کوچک ترین کوتاهی در مراحل ضدعفونی یا استریلیزاسیون تجهیزات، نه تنها سلامت بیمار را تهدید می کند بلکه می تواند منجر به فاجعه ای مثل انتقال یک بیماری خطرناک مثل هپاتیت یا باکتری های مقاوم از فردی به فردی دیگر شود.
اگرچه استریلیزاسیون راهکاری مطمئن برای از بین بردن بیماری ها و باکتری ها است اما نمی توان این واقعیت را نادیده گرفت که این فرایند نیازمند صرف هزینه و زمان زیادی است. به همین دلیل، تشخیص تفاوت میان نظافت، ضدعفونی و استریلیزاسیون بر اساس نوع ابزار، یک ضرورت حیاتی در مراکز درمانی به شمار می آید. برای تشخیص اینکه چه زمانی نیاز به نظافت، ضدعفونی یا استریلیزاسیون داریم پروتکل جهانی اسپالدینگ تدوین شده است. در این مقاله، از صفر تا صد ضدعفونی در مراکز درمانی را بررسی می کنیم تا بدانید برای هر سطح و ابزار، کدام محلول واقعا موثر است.
تفاوت نظافت، ضدعفونی و استریلیزاسیون
درک تفاوت این سه سطح برای حفظ سلامت بیماران و انتخاب درست محلول ها ضروری است:
نظافت (Cleaning): فرایندی است که در طی آن آلودگی های قابل مشاهده یا چسبنده حذف می شوند. این مرحله معمولا به روش خشک (مانند جارو کشیدن) یا به روش مرطوب (با استفاده از آب و مواد شوینده) انجام می شود. نظافت، پیش نیاز تمام مراحل بعدی است.
ضدعفونی (Disinfection): این فرایند با هدف غیرفعال کردن میکروارگانیسم ها با استفاده از محلول های شیمیایی یا روش های حرارتی انجام می شود. ضدعفونی، تعداد میکروب ها را به سطح قابل قبولی کاهش می دهد اما لزوما تمام اسپورهای باکتریایی مقاوم را از بین نمی برد.
استریلیزاسیون (Sterilization): قوی ترین سطح پاکسازی است که تمام میکروارگانیسم های روی یک جسم یا داخل آن را به طور کامل نابود می کند. این روش احتمال وجود ارگانیسم زنده در هر واحد استریل را به کمتر از یک در میلیون می رساند و برای ابزارهای نفوذ کننده به بدن (مانند ابزارهای جراحی) الزامی است.
طبقه بندی اسپالدینگ چیست؟
ارل اسپالدینگ (Spaulding Classification) با ارائه این پروتکل ثابت کرد که نیازی نیست تمام ابزارها را استریل کنیم. او یک چارچوب علمی طراحی کرد که بر اساس آن، سطح پاکسازی هر وسیله با توجه به نوع تماس آن با بدن بیمار تعیین می شود.
| طبقه بندی | سطح ضدعفونی | خطر انتقال عفونت | نوع تماس با بدن |
|---|---|---|---|
| اقلام بحرانی (ابزارهای جراحی، کاتترهای قلبی و ابزارهای ارتوپدی) | استریلیزاسیون | بالا | بافت های داخلی یا جریان خون |
| نیمه بحرانی (آندوسکوپ ها، لوله های تنفسی و پروب های سونوگرافی) | ضدعفونی سطح بالا (HLD) | متوسط | غشاهای مخاطی یا پوست آسیب دیده |
| غیر بحرانی (تخت بیمار، گوشی پزشکی و کاف فشارسنج) | ضدعفونی سطح متوسط یا پایین (LLD) | پایین | فقط پوست سالم و بدون زخم |
بر اساس این طبقه بندی، در ادامه محلول مناسب هر سطح را معرفی می کنیم.
انواع محلول های ضدعفونی کننده
همانطور که اشاره شد، انتخاب میان استریلیزاسیون یا ضدعفونی، مستقیما به نوع تماس تجهیزات با بدن بیمار بستگی دارد. در ادامه قصد داریم انواع محلول های ضدعفونی کننده را برای کاربردهای مختلف در مراکز درمانی معرفی کنیم.
ضدعفونی کننده دست
رعایت بهداشت دست ها مهم ترین و موثرترین راه پیشگیری از انتشار میکروب ها است. کارکنان مراقبت های بهداشتی باید قبل و بعد از هر معاینه یا مراقبت از بیمار، دست های خود را به طور کامل شستشو یا ضدعفونی کنند. بیماران نیز باید به رعایت بهداشت دست ها توجه داشته باشند. شستشو با آب و صابون یا استفاده از محلول های ضدعفونی کننده مناسب، تنها روش های موثر برای حفظ بهداشت دست ها هستند. در صورتی که دسترسی به آب و صابون ممکن نباشد، استفاده از ضدعفونی کننده های بر پایه الکل با حداقل ۶۰٪ الکل توصیه می شود. می توانید با بررسی برچسب محصول میزان الکل آن را بررسی کنید.
ترکیبات ضدعفونی کننده دست
انواع محلول ضدعفونی کننده دست
محلول های ضدعفونی کننده دست معمولا شامل اتانول، الکل، پوویدون-آیوداین یا ایزوپروپیل الکل هستند، که نوع الکلی آن ها اثربخشی بیشتری در از بین بردن میکروب ها دارد. این محلول ها علاوه بر استفاده در مراکز درمانی، در خانه و سایر محیط ها نیز کاربرد دارند و به همین دلیل در انواع مختلف عرضه می شوند. برای استفاده در مراکز درمانی، خرید محلول های ضدعفونی کننده دست به صورت گالنی، گزینه ای به صرفه است. برخی از محلول ها حاوی مقادیر کمی نرم کننده هستند و افراد دارای پوست حساس می توانند از این انواع استفاده کنند.
محلول ضدعفونی کننده دست
اثرگذاری سریع، ایمن برای پوست دست، مطابق استانداردهای مراکز درمانی.
- حذف موثر باکتری ها و ویروس ها در زمان تماس کوتاه
- سازگار با پوست های حساس
- مناسب استفاده روزانه در بیمارستان ها و کلینیک ها
راهنمای شستشوی دست ها با آب و صابون
شستشوی دست ها باید به طور اصولی انجام شود؛ در غیر این صورت ممکن است به جای از بین بردن میکروب ها، آنها را گسترش دهید. برای شستشو:
- دستان خود را با آب ولرم خیس کنید و سپس شیر آب را ببندید.
- صابون بزنید و دست ها را به هم بمالید تا کف کافی ایجاد شود، طوری که پشت دست ها، بین انگشتان و زیر ناخن ها کاملا به کف آغشته شوند.
- دست ها را حداقل ۲۰ ثانیه به هم بمالید.
- دست ها را آبکشی کنید تا کاملا تمیز شوند.
- دست ها را با حوله تمیز یا دستگاه خشک کن هوا خشک کنید.
نکته: استفاده از صابون های عطری توصیه نمی شود، زیرا ممکن است باعث تحریک پوست شوند.
راهنمای شستشوی دست ها با آب و صابون
ضدعفونی سطوح بیمارستانی
در مراکز درمانی که بیماران زیادی در رفت و آمد هستند، ضدعفونی منظم سطوح ضروری و حیاتی است. تخت ها، صندلی های معاینه و سایر سطوحی که بیماران با آن ها در تماس مستقیم هستند، باید روزانه تمیز و ضدعفونی شوند تا خطر انتشار میکروب ها کاهش یابد.
ضدعفونی کننده های سطوح در انواع مختلفی عرضه می شوند و حاوی ترکیبات متفاوتی هستند تا با سطوح گوناگون سازگار باشند. در ادامه، به معرفی انواع ضدعفونی کننده های مناسب برای بیمارستان ها می پردازیم.
ضدعفونی سطوح بیمارستانی
ضدعفونی کننده الکلی
الکل ها (Alcohol) اثر باکتری کش سریعی دارند. این مواد ضد قارچ، ضد سل و ویروس کش هستند، اما توانایی از بین بردن اسپورهای باکتریایی را ندارند. غلظت بهینه الکل برای از بین بردن باکتری ها ۶۰ تا ۹۰ درصد محلول در آب است. الکل ۷۰ درصد استاندارد طلایی و متعادل ترین حالت هم برای باکتری ها و هم برای ویروس ها است. الکل برای ضدعفونی کردن دماسنج ها، پیجرهای بیمارستانی، قیچی ها، گوشی های پزشکی، سطوح خارجی تجهیزات و نواحی آماده سازی دارو کاربرد دارد.
نکته: الکل ها به شدت اشتعال پذیر هستند؛ بنابراین باید در محیطی با تهویه مناسب و دور از شعله یا تجهیزات بسیار گرم استفاده شوند. همچنین تبخیر سریع آن ها باعث می شود که برای ضدعفونی سطوح بزرگ چندان ایده آل نباشند.
ضدعفونی کننده کلردار (Sodium Hypochlorite)
هیپوکلریت ها که رایج ترین نوع آن ها همان سفید کننده های خانگی هستند، به دلیل طیف گسترده فعالیت ضدمیکروبی، عدم باقی ماندن بقایای سمی، قیمت ارزان و سرعت عمل بالا به طور گسترده استفاده می شوند. این مواد پرکاربردترین ضدعفونی کننده های سطوح در بیمارستان ها هستند و برای تمیز کردن سرویس های بهداشتی، مناطق آماده سازی غذا و دیگر سطوح بیمارستانی که احتمال آلودگی میکروبی آن ها بالا است، بسیار مناسب هستند. ضدعفونی کننده های بر پایه کلر در از بین بردن ویروس ها، باکتری ها و قارچ های مقاوم بسیار موثر عمل می کنند و برای کف زمین، وسایل پزشکی، سیستم های توزیع آب و از بین بردن لکه های خون کاربرد دارند.
غلظت محلول کلر اهمیت زیادی دارد؛ محلول های آماده مصرف بیمارستانی معمولا نیازی به رقیق سازی ندارند، اما محلول های غلیظ صنعتی حتما باید طبق دستورالعمل رقیق شوند تا ایمنی کارکنان و سطوح حفظ شود.
درمان استنشاق گاز کلر:
اولین اقدام در مواجهه با گاز کلر، قطع فوری تماس با گاز است، یعنی سریعا باید محیط آلوده به گاز را ترک کرده و هوای تازه تنفس کنید. دوش گرفتن، تنفس هوای مرطوب و تعویض لباس ها برای پاک شدن مواد شیمیایی از پوست و لباس ها توصیه می شود. اگر علائم شدیدی دارید، بهتر است به پزشک مراجعه کنید تا در صورت نیاز اکسیژن درمانی یا داروهای لازم تجویز شود.Chlorine Gas Inhalation Treatment:
The first step in exposure to chlorine gas is to immediately remove yourself from the gas and breathe fresh air. Taking a shower, breathing humidified air, and changing clothes are recommended to remove chemicals from the skin and clothing. However, if you experience severe symptoms, it is best to see a doctor, who may provide oxygen therapy or prescribe necessary medications.
ضدعفونی سطوح بیمارستانی
نکته: ضدعفونی کننده های کلری در حضور مواد آلی مثل خون یا چربی اثر بخشی کمی دارند. علاوه بر این، کلر می تواند پوست و چشم را تحریک کند، رنگ لباس ها را تغییر دهد و باعث خوردگی یا زنگ زدگی فلزات شود؛ بنابراین باید با احتیاط و فقط روی سطوح سخت استفاده شود. همچنین نباید آن ها را با آمونیاک یا اسید ترکیب نمود و بهتر است این محلول ها در ظرف های در بسته نگهداری شوند.
ضدعفونی کننده هیدروژن پراکسید
هیدروژن پراکسید (Hydrogen Peroxide) تثبیت شده یک ضدعفونی کننده قدرتمند با طیف وسیع میکروب کشی است که ویژگی های باکتری کش، ویروس کش، اسپورکش و قارچ کش دارد. این محلول علاوه بر گندزدایی، برای پاکسازی لکه ها از روی سطوح سخت و غیر متخلخل بیمارستانی مانند تخت ها، دستگیره ها و میزها بسیار کارآمد است. سازمان FDA غلظت ۷.۵ درصد این ماده را برای مصارف درمانی تایید کرده است، در حالی که غلظت های بالاتر (۶ تا ۲۵ درصد) به عنوان استریل کننده شیمیایی برای تجهیزات حساسی نظیر آندوسکوپ ها، دستگاه های تنفسی و لنزهای بینایی سنجی استفاده می شوند.
سرعت عمل این ماده بسیار بالا است؛ به طوری که در مقابل باکتری ها و ویروس ها تنها پس از ۱ دقیقه و در فعالیت های قارچ کشی پس از ۵ دقیقه اثر می کند. برای استفاده صحیح، محلول باید با آب رقیق شده و روی سطح مورد نظر اسپری شود تا برای مدت زمان توصیه شده باقی بماند. پس از پایان فرایند، سطح می تواند به صورت طبیعی خشک شده یا با یک پارچه تمیز پاک شود. توجه داشته باشید که به دلیل احتمال تحریک پوست، استفاده از دستکش های پزشکی هنگام کار با این ماده الزامی است.
بیشتر بخوانید: راهنمای انتخاب دستکش مناسب برای پرستاران و پزشکان عمومی
ضدعفونی سطوح سخت
ضدعفونی کننده اسید پراستیک
اسید پراستیک (Peracetic Acid) یکی از قوی ترین مواد ضد عفونی کننده و استریل کننده محسوب می شود که با عملکرد بسیار سریع علیه طیف وسیعی از میکروارگانیسم ها شناخته می شود. این ماده قادر است ویروس ها، باکتری های گرم مثبت و منفی، قارچ ها، مخمرها و حتی اسپورهای مقاوم را در زمانی کمتر از ۵ دقیقه غیرفعال کند. یکی از مزایای برجسته اسید پراستیک این است که فاقد محصولات تجزیه ای مضر بوده و هیچ گونه باقی مانده ای از خود به جا نمی گذارد؛ همچنین برخلاف بسیاری از مواد، توانایی نابودی عوامل بیماری زا را حتی در حضور مواد آلی به خوبی حفظ می کند.
این ماده برای استریلیزاسیون و ضدعفونی ابزارهای حساس به حرارت، مانند آندوسکوپ ها و تجهیزات جراحی، گزینه ای بسیار مناسب است و نسبت به جایگزین هایی مانند فرمالدهید، ایمنی بالاتری دارد. علاوه بر استریل کردن ابزارهای پزشکی، اسید پراستیک برای ضدعفونی سطوح با تماس بالا، اتاق های عمل و لباس های بیمارستانی بسیار کارآمد عمل می کند. با توجه به قدرت اکسیدکنندگی بالای این ماده، استفاده از آن در غلظت های مناسب می تواند تضمین کننده بالاترین سطح پاکسازی در محیط های درمانی باشد.
بیشتر بخوانید : راهنمای انتخاب پانسمان زخم (سطحی، عمیق، جراحی، سوختگی)
ضدعفونی ابزار جراحی
ضدعفونی کننده فنولی
ترکیبات فنولی (Phenols) مشتقاتی از فنول با ویژگی های ضدمیکروبی بهبود یافته هستند که به عنوان ضدعفونی کننده های سطح متوسط تا پایین در نظر گرفته می شوند. این مواد در غلظت های بالا با تخریب دیواره سلولی و رسوب پروتئین ها عمل می کنند و در غلظت های پایین باعث غیرفعال شدن سیستم های آنزیمی حیاتی میکروب ها می شوند. ترکیبات فنولی در از بین بردن طیف وسیعی از باکتری ها، قارچ ها و ویروس ها موثر هستند، اما بر باکتری های اسپورساز تاثیری ندارند.
این ضد عفونی کننده ها برای سطوح سخت بیمارستانی مانند میزهای فلزی و پلاستیکی، صندلی های چرمی، سینک ها و تخت های بیمارستانی بسیار مناسب اند؛ همچنین برای تجهیزات پزشکی غیرحساس نظیر دستگاه های فشار خون و مانیتورهای بیمار کاربرد دارند. به دلیل سمیت نسبتا پایین، بسیاری از این محلول ها علاوه بر مراکز درمانی، برای مصارف خانگی نیز مورد استفاده قرار می گیرند. با این حال باید توجه داشت که مواد متخلخل می توانند این ترکیبات را جذب کرده و باعث تحریک بافت بدن شوند؛ به همین دلیل استفاده از آن ها در بخش نوزادان توصیه نمی شود.
ضدعفونی دستگاه های پزشکی
جدول زمان تماس استاندارد برای مواد ضدعفونی کننده
| ماده موثره ضدعفونیکننده | زمان تماس (تقریبی) | سطح ضدعفونی | ملاحظات کلیدی |
|---|---|---|---|
| اسید پراستیک | کمتر از ۵ دقیقه | بالا (High) | سریع ترین اثرگذاری؛ در حضور مواد آلی به غلظت بالاتر نیاز دارد. |
| هیدروژن پراکسید ۰.۵٪ (تقویت شده) | ۱ تا ۵ دقیقه | متوسط تا بالا | ۱ دقیقه برای باکتری و ویروس؛ ۵ دقیقه برای قارچ و سل. |
| هیدروژن پراکسید ۲٪ (تقویت شده) | ۵ تا ۸ دقیقه | بالا (High) | مناسب برای تجهیزات نیمه بحرانی؛ غیرسمی و سازگار با محیط زیست. |
| هیدروژن پراکسید ۶٪ یا بالاتر | ۲۰ تا ۳۰ دقیقه | بالا / استریل | برای نابودی اسپورها و ضدعفونی سطح بالا استفاده می شود. |
| محلول سفیدکننده (کلر) | ۱۰ دقیقه | متوسط تا بالا | سطح باید ۱۰ دقیقه مرطوب بماند؛ بعد از آن نیاز به آبکشی دارد. |
| الکل (اتیلیک یا ایزوپروپیل ۷۰٪) | ۱۰ دقیقه | متوسط | به دلیل تبخیر سریع، مرطوب نگه داشتن سطح در این مدت سخت است. |
| ترکیبات فنولی | ۱۰ تا ۲۰ دقیقه | متوسط | برای سطوح غیربحرانی؛ دارای اثر باقی مانده روی سطوح. |
مراحل ضدعفونی تجهیزات پزشکی
ضدعفونی تجهیزات پزشکی می تواند با غوطه ور کردن در محلول ضدعفونی کننده یا اسپری کردن محلول روی دستگاه انجام شود. مراحل آن به شرح زیر است:
- تفکیک و حذف پسماند: قبل از هر کاری، زباله های تیز و عفونی را جداسازی کنید. سرنگ ها، سرسوزن ها و تیغ های بیستوری باید بلافاصله در ظرف مخصوص پسماندهای تیز (سیفتی باکس) قرار گیرند.
- تمیز کردن: این مرحله نقش به سزایی در تاثیر گذاری محلول ضدعفونی کننده دارد، زیرا اگر قطعه ای به خوبی تمیز نشود، خون و بافت های باقی مانده مثل یک سپر از میکروارگانیسم ها در برابر ماده ضد عفونی کننده محافظت می کنند. بهتر است از شوینده های آنزیمی و برس های شستشو در این مرحله استفاده کنید تا قطعات کاملا تمیز شوند.
- آبکشی: پس از تمیز کردن آبکشی کنید تا شوینده روی قطعات باقی نماند. خشک کردن ابزار بعد از شستشو امری ضروری است زیرا وجود قطرات آب می توانند روی غلظت ضدعفونی کننده تاثیر گذارند.
- ضدعفونی کردن: در این مرحله هدف از بین بردن عوامل بیماری زا مانند باکتری ها، ویروس ها و قارچ ها است. بسته به نوع وسیله می توانید با روش اسپری یا غوطه ور کردن ابزار را ضدعفونی کنید.
نکات ایمنی هنگام ضدعفونی در مراکز درمانی
- تمیز کردن اولیه: قبل از ضدعفونی ابزار پزشکی، تمامی آلودگی های ظاهری باید پاک شوند.
- استفاده از دستکش: هنگام کار با محلول های ضدعفونی کننده حتما از دستکش مناسب استفاده کنید.
- استفاده از ماسک: اگر محلول ضد عفونی کننده دارای بو یا بخار است، از ماسک تنفسی استفاده نمایید.
- عدم ترکیب با شوینده ها: محلول های ضدعفونی کننده نباید با مواد شوینده یا سایر مواد شیمیایی ترکیب شوند.
چرا با وجود استفاده از ضدعفونی کننده ها، ویروس یا باکتری هنوز منتقل می شوند؟
مشکل ضدعفونی کننده ها در بیمارستان ها این است که می توانند منجر به توسعه باکتری های مقاوم به آنتی بیوتیک یا همان سوپرباگ ها (Superbugs) شوند. استفاده بیش از حد و نادرست از ضدعفونی کننده ها می تواند محیطی ایجاد کند که باکتری ها در آن نه تنها به ضدعفونی کننده ها بلکه به آنتی بیوتیک ها نیز مقاومت پیدا کنند. ضدعفونی کننده ها، مشابه آنتی بیوتیک ها، باکتری های حساس را از بین می برند؛ اما اگر برخی باکتری ها پس از مواجهه با ضد عفونی کننده زنده بمانند، می توانند رشد کنند و منتشر شوند و منجر به ایجاد گونه های مقاوم شوند. این باکتری های مقاوم به آنتی بیوتیک می توانند بیماری های جدی و بالقوه کشنده ایجاد کنند که درمان آن ها با داروهای استاندارد دشوار است.
نتیجه گیری
حفظ سلامت بیماران در مراکز درمانی، در گرو رعایت دقیق زنجیره استریلیزاسیون و ضد عفونی است. همان طور که در این مقاله بررسی شد، انتخاب میان نظافت ساده، ضدعفونی سطح بالا یا استریلیزاسیون، یک تصمیم سلیقه ای نیست؛ بلکه تابعی مستقیم از طبقه بندی اسپالدینگ و نوع تماس ابزار با بدن بیمار است. استفاده نادرست از محلول ها، نه تنها باعث هدررفت زمان و بودجه مراکز درمانی می شود، بلکه با ایجاد باکتری های مقاوم (سوپرباگ ها)، جان بیماران را به خطر می اندازد.
سوالات متداول
ضدعفونی کننده چه تفاوتی با مواد شوینده دارد؟
ضدعفونی کننده ها برای از بین بردن یا غیر فعال کردن میکروارگانیسم ها استفاده می شوند، در حالی که مواد شوینده فقط آلودگی های ظاهری را پاک می کنند و خاصیت میکروب کشی ندارند.